امولسیونها، بهطور سنتی با سورفکتانت پایدار میشوند. اما راه دیگری هم وجود دارد: استفاده از ذرات جامد که در سطح مشترک آب و روغن قرار میگیرند و مانند یک لایهٔ محافظ عمل میکنند. این ساختار، امولسیون پیکرینگ نام دارد و مزایای روشنی نسبت به امولسیونهای معمولی ارائه میدهد.
این مقاله، فیزیک پایداری با ذره، نقش زاویهٔ تماس، انتخاب ذرات مناسب، محدودیتها و روش ساخت را بررسی میکند. هدف، درک این است که چرا در این ساختار، اندازه و رفتار سطحی ذره مهمتر از درصد آن است.
پیکرینگ چیست
در امولسیون پیکرینگ، ذرات جامد در سطح مشترک آب و روغن جمع میشوند و لایهای مکانیکی میسازند. این لایه، از بههمپیوستن قطرات جلوگیری میکند و پایداری را بدون نیاز به سورفکتانت فراهم میسازد.
نکتهٔ دوم، تفاوت با سورفکتانت است. سورفکتانت، مولکول کوچکی است که کشش سطح را کم میکند؛ ذره، جسم جامدی است که بهصورت مکانیکی سطح را میپوشاند. مکانیزم پایداری، در این دو متفاوت است.
نکتهٔ سوم، مزیت پایداری است. امولسیون پیکرینگ میتواند برای مدت طولانی پایدار بماند و در برابر تغییر دما مقاومتر باشد. همین ویژگی، آن را برای محصولات با عمر مفید طولانی جذاب میکند.
نکتهٔ چهارم، مزیت حسی است. این ساختار میتواند حس سبک و مات بدهد و در محصولات ضدآفتاب، پوشش یکنواختی ایجاد کند. همین ویژگی، کاربرد آن را در محصولات معدنی گسترش داده است.
زاویهٔ تماس و پایداری
زاویهٔ تماس ذره با آب، تعیینکنندهٔ رفتار آن در سطح مشترک است. اگر زاویه کمتر از نود درجه باشد، ذره آبدوستتر است و امولسیون روغن در آب پایدار میشود؛ اگر بیشتر از نود درجه باشد، ذره آبگریزتر است و امولسیون آب در روغن پایدار میشود.
نکتهٔ دوم، نقش اصلاح سطح است. بسیاری از ذرات، با پوشش سطحی اصلاح میشوند تا زاویهٔ تماس مناسب پیدا کنند. نوع پوشش، نوع امولسیون را تعیین میکند و انتخاب آن، تصمیم اصلی فرمولاسیون است.
نکتهٔ سوم، نقش اندازهٔ ذره است. ذرات بسیار بزرگ، تهنشین میشوند و پوشش نایکنواخت میدهند؛ ذرات بسیار ریز، سطح ویژهٔ زیادی دارند و میتوانند تجمع کنند. اندازهٔ متوسط، معمولاً بهترین تعادل را میدهد.
ذرات مناسب
اکسید روی، دیاکسید تیتانیوم، سیلیکا و رسهای اصلاحشده، رایجترین ذرات برای امولسیون پیکرینگاند. هر یک، رفتار سطحی و کاربرد متفاوتی دارد و انتخاب آنها به هدف محصول بستگی دارد.
نکتهٔ دوم، اکسید روی است. این ذره، هم پایداری امولسیون و هم محافظت نوری میدهد و در محصولات ضدآفتاب کاربرد گستردهای دارد. همین ترکیب دو کارکرد، آن را جذاب میکند.
نکتهٔ سوم، سیلیکای اصلاحشده است. این ذره، پایداری خوبی میدهد و در محصولات آرایشی برای حس مات کاربرد دارد. اندازهٔ آن، بر حس و پایداری اثر مستقیم دارد.
نکتهٔ چهارم، نقش پوشش سطحی است. پوشش سیلیکونی یا استئاریک، زاویهٔ تماس را تغییر میدهد و نوع امولسیون را تعیین میکند. انتخاب پوشش نامناسب، به وارونگی فاز یا ناپایداری منجر میشود.
مزایا و محدودیتها
مزیت اصلی، پایداری بالاست. لایهٔ ذرات، مانع بههمپیوستن قطرات میشود و امولسیون میتواند سالها پایدار بماند. این ویژگی، در محصولات با عمر مفید طولانی ارزش زیادی دارد.
نکتهٔ دوم، مزیت سازگاری است. این ساختار، به سورفکتانت نیاز ندارد و برای محصولات با ادعای ملایم مناسب است. اما محدودیت هم دارد: ساخت آن دشوارتر است و کنترل یکنواختی ذرات، کار پیچیدهای است.
نکتهٔ سوم، محدودیت حس است. ذرات میتوانند حس زبر یا خشک بدهند و در محصولات صورت، ممکن است مطلوب نباشد. اصلاح اندازه و ترکیب با امولینت، این حس را بهتر میکند.
نکتهٔ چهارم، محدودیت درصد است. برای پوشش کامل سطح قطرات، به درصد مشخصی از ذرات نیاز است و کاهش آن، پایداری را کم میکند. همین، انعطاف فرمولاسیون را محدود میسازد.
فرمولسازی
گام اول، انتخاب ذره و پوشش سطحی است. این انتخاب، نوع امولسیون را تعیین میکند. پس از آن، درصد ذرات بر پایهٔ سطح کل قطرات محاسبه میشود و با آزمون تأیید میگردد.

نکتهٔ دوم، پراکندگی ذرات است. ذرات باید در فاز پیوسته پراکنده شوند و از تجمع جلوگیری شود. برش کافی و پراکندهکنندهٔ مناسب، یکنواختی را تضمین میکند.
نکتهٔ سوم، ترتیب افزودن است. افزودن فاز پراکنده به فاز پیوستهٔ حاوی ذرات، قطرات را با پوشش بهتر میسازد. ترتیب اشتباه، امولسیون نایکنواخت و ناپایدار میدهد.
نکتهٔ چهارم، برش است. برش شدید، ذرات را از سطح جدا میکند و پایداری را کم میکند. برش ملایم و کنترلشده، انتخاب درست برای این ساختار است.
پایداری و آزمون
پایداری امولسیون پیکرینگ، بیشتر مکانیکی است و به یکنواختی پوشش بستگی دارد. هر نقطهٔ بدون پوشش، محل شروع بههمپیوستن قطرات است و همین، اهمیت پراکندگی را روشن میکند.
- مشاهدهٔ ساختار با میکروسکوپ نوری.
- آزمون پایداری در ۴۰ و ۵۰ درجه.
- آزمون چرخهٔ حرارتی سهمرحلهای.
- آزمون سانتریفیوژ برای جدایی فاز.
- ارزیابی حس و پخششدگی.
- آزمون یکنواختی ذرات در بستر.
خطاهای رایج
- انتخاب پوشش سطحی نامناسب با نوع امولسیون.
- کمبود ذرات برای پوشش کامل سطح.
- برش شدید و جداکردن ذرات از سطح.
- پراکندگی ناقص و تجمع ذرات.
- نادیدهگرفتن حس زبری در محصولات صورت.
- قضاوت پایداری فقط با مشاهدهٔ روز اول.
پوست ایرانی و اقلیم

در اقلیم گرم و آفتابی، پایداری بالای این ساختار مزیت روشنی دارد. محصولاتی که در گرما و نور نگهداری میشوند، با این ساختار کمتر دچار جدایی فاز میشوند.
نکتهٔ دوم، پوست چرب است. حس مات و سبک این ساختار، برای پوست چرب جذاب است و در محصولات ضدآفتاب، پذیرش خوبی دارد.
نکتهٔ سوم، پوست تیره است. سفیدک ذرات معدنی، در پوست تیره محسوستر است و انتخاب ذرات ریزتر و ترکیب با رنگدانه، سفیدک را کم میکند.
تفاوت با امولسیون کلاسیک
در امولسیون کلاسیک، مولکولهای سورفکتانت سطح قطره را میپوشانند و کشش سطح را کم میکنند. در امولسیون پیکرینگ، لایهٔ جامد ذرات، مانع مکانیکی میسازد و مکانیزم پایداری، فیزیکی است.
نکتهٔ دوم، اثر دماست. امولسیونهای پیکرینگ معمولاً در برابر دما مقاومترند، زیرا لایهٔ ذرات با دما تغییر ساختار نمیدهد. همین، عمر مفید را طولانیتر میکند.
نکتهٔ سوم، اثر الکترولیت است. حضور نمک، بر بار سطحی ذرات اثر میگذارد و میتواند پایداری را تغییر دهد. آزمون در حضور الکترولیت، بخشی از توسعه است.
انتخاب نسبت فازها
نسبت فاز روغنی به آبی، بر اندازهٔ قطرات و بر مقدار ذرات لازم اثر دارد. نسبت بالاتر روغن، سطح بیشتری میخواهد و ذرات بیشتری مصرف میکند؛ همین، هزینه و حس محصول را تغییر میدهد.
نکتهٔ دوم، نسبت متعادل است. نسبتهای متوسط، معمولاً پایداری و حس متعادلی میدهند. نسبتهای بسیار بالا، نیازمند ذرات بیشتر و برش دقیقترند.
نکتهٔ سوم، نقش آزمون است. تعیین نسبت بهینه، با آزمون پایداری در چند نسبت انجام میشود و انتخاب نهایی بر پایهٔ داده است، نه حدس.
ساخت مرحلهبهمرحله
گام اول، آمادهسازی فاز آبی و پراکندهکردن ذرات در آن است. پراکندگی باید کامل و بدون توده باشد، زیرا تودهها در سطح قطره قرار نمیگیرند و پوشش ناقص میسازند.
نکتهٔ دوم، افزودن فاز روغنی است. افزودن تدریجی روغن به فاز آبی حاوی ذرات، با برش ملایم، قطرات پوشیدهشده میسازد. افزودن یکباره، قطرات درشت و پوشش نایکنواخت میدهد.
نکتهٔ سوم، کنترل دما است. دمای بالاتر، ویسکوزیته را کم میکند و پراکندگی را آسانتر میسازد، اما بر پوشش سطحی اثر میگذارد. انتخاب دمای متوسط، تعادل مناسبی میدهد.
نکتهٔ چهارم، سردکردن تدریجی است. سردکردن سریع، تنش ایجاد میکند و میتواند پوشش را مختل سازد. سردکردن تدریجی با همزن ملایم، ساختار یکنواختتری میدهد.
پرسشهای متداول
پرسش اول: آیا امولسیون پیکرینگ کاملاً بدون سورفکتانت است؟ پاسخ، در تعریف دقیق بله، اما در عمل ممکن است مقدار کمی سورفکتانت کمکی برای تنظیم استفاده شود. ادعای «بدون سورفکتانت» باید با دقت بیان شود.
پرسش دوم: آیا این ساختار برای محصولات ضدآفتاب مناسب است؟ پاسخ، بله؛ ذرات معدنی هم پایداری و هم محافظت نوری میدهند و این ترکیب، کاربرد رایجی دارد.
پرسش سوم: آیا ساخت آن در مقیاس کارگاهی ممکن است؟ پاسخ، بله، اما نیازمند کنترل برش و یکنواختی ذرات است. بدون این کنترل، محصول ناپایدار میشود.
مقیاسپذیری تولید
در مقیاس بزرگ، یکنواختی پوشش ذرات دشوارتر میشود. همزن با هندسهٔ مناسب و سرعت کنترلشده، قطرات را با پوشش یکنواخت میسازد؛ همزن نامناسب، توده و جدایی ایجاد میکند.
نکتهٔ دوم، زمان برش است. برش کوتاه، قطرات درشت و پوشش ناقص میدهد؛ برش طولانی، ذرات را از سطح جدا میکند. یافتن پنجرهٔ درست، بخشی از توسعهٔ فرایند است.
نکتهٔ سوم، آزمون در مقیاس میانی است. ساخت یک بچ در ده تا بیست درصد مقیاس تولید، بیشتر شکافها را آشکار میکند و هزینهٔ آن بسیار کمتر از بازفراخوانی است.
اقتصاد محصول
ذرات معدنی، از نظر مواد اولیه اقتصادیاند اما کنترل یکنواختی و آزمون پایداری، هزینهٔ توسعه را بالا میبرد. قیمتگذاری باید این هزینه را در نظر بگیرد تا محصول با کیفیت واقعی عرضه شود.
نکتهٔ دوم، جایگاه محصول است. محصول با ادعای «بدون سورفکتانت» و پایداری بالا، در دستهٔ محصولات تخصصی قرار میگیرد و حاشیهٔ سود مناسبتری دارد.
نکتهٔ سوم، ارزش داده است. ارائهٔ دادهٔ پایداری و آزمون دما، در این دسته تفاوت ایجاد میکند و اعتماد مصرفکننده را میسازد.
سه اشتباه در تفسیر نتایج
اشتباه اول، قضاوت پایداری بر پایهٔ مشاهدهٔ روز اول است. امولسیون تازه، معمولاً یکنواخت است و جدایی در هفتههای بعد ظاهر میشود. ارزیابی باید در پایان عمر مفید هم انجام شود.
اشتباه دوم، نسبتدادن ناپایداری به فرمول، بدون بررسی برش است. برش شدید میتواند پوشش ذرات را از بین ببرد و فرمول درست را ناپایدار کند.
اشتباه سوم، تعمیم نتیجهٔ یک ذره به ذرهٔ دیگر است. اکسید روی و سیلیکا رفتار سطحی متفاوتی دارند و نتیجهٔ یکی برای دیگری معتبر نیست.
ترکیب با امولینت
امولسیون پیکرینگ میتواند حس خشک بدهد و افزودن امولینت ملایم، این حس را بهتر میکند. امولینت باید با ساختار ذرات سازگار باشد و پوشش را مختل نکند.
نکتهٔ دوم، نقش درصد است. امولینت در درصد کم، حس را نرم میکند بدون آنکه پایداری را تحت تأثیر قرار دهد. درصد بالا، میتواند سطح ذرات را اشغال کند.
نکتهٔ سوم، آزمون حس و پایداری با هم است. افزودن امولینت باید همراه با آزمون پایداری انجام شود تا بهبود حس، پایداری را خراب نکند.
مستندسازی و ادعا
پروندهٔ محصول باید شامل نوع ذره، پوشش سطحی، اندازهٔ ذرات، درصد فازها و نتایج آزمون پایداری باشد. بدون این دادهها، ادعای پایداری پشتوانهٔ فنی ندارد.
نکتهٔ دوم، ادعای «بدون سورفکتانت» است. این ادعا باید با فهرست مواد و با تعریف روشن همراه باشد، زیرا حضور هر مادهٔ سطحفعال کمکی، ادعا را زیر سؤال میبرد.
نکتهٔ سوم، شفافیت است. مصرفکنندهٔ آگاه، تفاوت ساختار ذرهای و سورفکتانتی را میداند و شفافیت، اعتماد میسازد.
نقش pH
pH فاز آبی، بر بار سطحی ذرات اثر میگذارد و میتواند پایداری را تغییر دهد. ذرات اکسید فلزی، در pH نزدیک به نقطهٔ بار صفر، تمایل به تجمع دارند و پوشش نایکنواخت میسازند.
نکتهٔ دوم، انتخاب pH است. pH باید بهگونهای انتخاب شود که ذرات بار سطحی مناسب داشته باشند و پوشش یکنواخت بسازند. این انتخاب، با آزمون و مشاهدهٔ ساختار تعیین میشود.
نکتهٔ سوم، نقش الکترولیت است. حضور نمک، بار سطحی را کم میکند و پایداری را تهدید میکند. در فرمولهای حاوی الکترولیت، آزمون پایداری اهمیت بیشتری دارد.
نگاه به آینده
امولسیون پیکرینگ در محصولات ضدآفتاب، محصولات آرایشی رنگی و محصولات با ادعای ملایم، جایگاه رو به رشدی دارد. رشد آن، از ترکیب پایداری بالا و ادعای بدون سورفکتانت میآید.
نکتهٔ دوم، پیشرفت در ذرات است. ذرات اصلاحشدهٔ جدید، امکان کنترل دقیق زاویهٔ تماس را میدهند و کاربردها را گسترش میدهند.
نکتهٔ سوم، چالش مقیاس است. انتقال از آزمایشگاه به تولید، هنوز دشوار است و کنترل برش، اصلیترین چالش باقی مانده.
پرسشهای تکمیلی
پرسش چهارم: آیا امولسیون پیکرینگ در دمای بالا پایدار است؟ پاسخ، در بسیاری از موارد بله؛ لایهٔ ذرات با دما تغییر ساختار نمیدهد. آزمون در ۵۰ درجه، تصویر واقعی میدهد.
پرسش پنجم: آیا میتوان درصد روغن را بالا برد؟ پاسخ، بله، اما سطح قطرات بیشتر میشود و ذرات بیشتری لازم است. نسبتهای بالا، نیازمند ذرات و برش دقیقترند.
پرسش ششم: آیا این ساختار برای محصولات مرطوبکننده مناسب است؟ پاسخ، بله با انتخاب امولینت مناسب؛ بدون آن، حس خشک ممکن است تجربه را خراب کند.
چکلیست توسعه
- انتخاب نوع ذره و پوشش سطحی مطابق نوع امولسیون.
- تعیین اندازهٔ ذرات و پراکندگی یکنواخت.
- محاسبهٔ درصد ذرات بر پایهٔ سطح قطرات.
- انتخاب pH و کنترل بار سطحی.
- آزمون پایداری در ۴۰ و ۵۰ درجه.
- بررسی ساختار با میکروسکوپ.
- ارزیابی حس و پخششدگی با گروه کوچک.
نقش مشاهدهٔ ساختار
میکروسکوپ نوری، سادهترین ابزار برای بررسی پوشش ذرات و اندازهٔ قطرات است. تصویر میکروسکوپی، نایکنواختی و تجمع را پیش از آنکه در ظاهر محصول دیده شود، آشکار میکند.
نکتهٔ دوم، ثبت تصویر در طول زمان است. مقایسهٔ تصویر روز اول و پایان عمر مفید، تغییر اندازهٔ قطرات و تجمع ذرات را نشان میدهد.
نکتهٔ سوم، نقش تفسیر است. تصویر بدون تفسیر، ارزش کمی دارد. آموزش تفسیر تصویر، بخشی از مهارت کنترل کیفیت در این دسته است.
نکتههای عملی مصرف و بستهبندی
محصول را پیش از مصرف تکان دهید و لایهٔ یکنواخت روی پوست پخش کنید. ساختار ذرهای، پس از سکون طولانی میتواند یکنواختی خود را از دست بدهد و تکاندادن، تجربهٔ مصرف را بهتر میکند.
نکتهٔ دوم، بستهٔ مناسب است. بستهای که از تماس با هوا و نور جلوگیری کند، پایداری محصول را در طول مصرف حفظ میکند. پمپ بدون هوا، برای این ساختار انتخاب مناسبی است.
نکتهٔ سوم، نگهداری است. دمای بالا و نور مستقیم، حتی ساختارهای پایدار را هم تحت تأثیر قرار میدهد. راهنمای نگهداری، بخشی از تجربهٔ محصول است.
نکتهٔ چهارم، حجم بسته است. بستهٔ متناسب با دورهٔ مصرف، محصول را تازهتر نگه میدارد و از تغییر یکنواختی در بستهٔ نیمهمصرف جلوگیری میکند.
مقایسه با سامانههای HIPE
سامانههای HIPE، امولسیونهایی با نسبت بالای فاز پراکندهاند و بافت غلیظ و کرمی میدهند. امولسیون پیکرینگ میتواند در چنین نسبتهایی هم ساخته شود و پایداری مکانیکی، مزیتی اضافه در این سامانههاست.
نکتهٔ دوم، تفاوت مکانیزم است. در HIPE معمولی، شبکهٔ سورفکتانت ساختار را حفظ میکند؛ در نسخهٔ پیکرینگ، لایهٔ ذرات این کار را میکند. انتخاب بین این دو، بر پایهٔ حس و ادعای محصول است.
نکتهٔ سوم، دشواری ساخت است. ساخت HIPE پیکرینگ، به کنترل دقیق برش و نسبت فازها نیاز دارد و در مقیاس کوچک، نیازمند تجربه است. تمرین در کارگاه، این تجربه را میسازد.
نقش اندازهٔ قطره
اندازهٔ قطرات، بر پایداری و بر حس محصول اثر مستقیم دارد. قطرات ریز، سطح بیشتری میخواهند و ذرات بیشتری مصرف میکنند اما حس نرمتری میدهند؛ قطرات درشت، ذرات کمتری میخواهند و حس خشنتری دارند.
نکتهٔ دوم، نقش برش است. سرعت و زمان برش، اندازهٔ نهایی قطرات را تعیین میکند. برش زیاد، قطرات ریزتر و سطح بیشتر میسازد و در صورت کمبود ذرات، پایداری را کم میکند.
نکتهٔ سوم، اندازهگیری است. اندازهگیری قطرات با میکروسکوپ یا روش پراکندگی نور، دادهٔ لازم برای تنظیم فرمول را میدهد. بدون اندازهگیری، تنظیم بر پایهٔ حدس است.
همین اندازهگیری، مبنای گفتگو با تأمینکنندهٔ ذرات هم هست: بهجای پرسیدن «کدام ذره بهتر است»، میتوان پرسید «برای این اندازهٔ قطره و این نوع امولسیون، چه اندازه و چه پوششی مناسب است». پاسخ این پرسش، دقیقتر خواهد بود و انتخاب ذره را از آزمونوخطا به یک تصمیم مهندسی تبدیل میکند که نتیجهٔ آن، پایداری قابل پیشبینی و تجربهٔ مصرف یکنواخت در کل عمر محصول است؛ نتیجهای که در محصولات معدنی، ارزش واقعی میسازد.
جمعبندی
امولسیون پیکرینگ، پایداری را از ذره میگیرد، نه از سورفکتانت. زاویهٔ تماس، اندازهٔ ذره، پوشش سطحی و یکنواختی پراکندگی، چهار عامل تعیینکنندهٔ موفقیت این ساختارند. با درک این چهار، محصولی پایدار و سبک ساخته میشود.
برای یادگیری عملی، دورهٔ ویدیویی و کارگاه «امولسیونهای کامل؛ O/W، W/O، سامانههای HIPE و بافت» مبانی را پوشش میدهد و ساخت این ساختار در کارگاه تمرین میشود.
در امولسیون پیکرینگ، ذره جای سورفکتانت را میگیرد؛ اما بدون کنترل اندازه و پوشش، جای آن را نمیگیرد.
ادامهٔ مسیر یادگیری
آموزشهای مرتبط با این مقاله
موضوع این مقاله در سه قالب آموزشی سایت بهصورت گامبهگام دنبال میشود. هر قالب را ببینید و برنامهاش را با زمان و سطح خودتان مقایسه کنید.
دورهٔ ویدیویی
دورهٔ آنلاین زنده
ادامه یادگیری
دوره تخصصی مرتبط: امولسیونهای کامل؛ O/W، W/O، سامانههای HIPE و بافت
تعادل HLB، برش مکانیکی و طراحی بافت حرفهای.

دربارهٔ مسئول سایت و دورهها
دکتر آریا مرادخانی
داروساز، متخصص فرمولاسیون محصولات آرایشی و بهداشتی
این سایت و همهٔ آموزشهای آن توسط دکتر آریا مرادخانی طراحی شده است؛ داروسازی که مسیر حرفهای خود را از داروسازی آغاز کرد و به فرمولاسیون محصولات مراقبتی رسید. همین پیشینه باعث میشود آموزش بر پایهٔ محاسبه، اندازهگیری و آزمون بنا شود، نه بر توصیههای عمومی.
در این سایت سه نوع آموزش ارائه میشود: دورههای ویدیویی پیشضبطشده، دورههای آنلاین زنده و کارگاههای حضوری. برنامهٔ هر دوره، سطح مورد نیاز و شرایط ثبتنام در صفحهٔ همان دوره آمده است و میتوانید پیش از تصمیمگیری آن را ببینید.
- دورههای ویدیویی۳۱ دورهٔ پیشضبطشده با برنامه، محاسبات و آزمونهای پذیرش.دیدن کاتالوگ ←
- دورههای آنلاین زنده۲۰ دورهٔ تعاملی با پرسش و پاسخ مستقیم در همان جلسه.دیدن دورهها ←
- کارگاههای حضوریساخت محصول در آزمایشگاه، با تجهیزات و اصلاح فرمول کنار مدرس.شرایط کارگاه ←
آموزش فرمولاسیون آرایشی